قسمت ۳: شکوه یک تلاش، حسرت یک توقف

کافه متریال | قسمت سوم: شکوه یک تلاش و حسرت یک توقف؛ پرونده پروژه ملی «کک سوزنی»

در اردیبهشت‌ماه ۱۳۹۸ (می ۲۰۱۹)، با اعمال موج جدیدی از تحریم‌های ایالات متحده علیه صنایع فلزی ایران، یکی از استراتژیک‌ترین شریان‌های صنعت فولاد به طور مستقیم هدف قرار گرفت: «الکترود گرافیتی» و ماده استراتژیک آن یعنی «کک سوزنی». ماده‌ای کربنی و پیچیده که دانش فنی تولید آن تنها در اختیار کشورهای معدودی نظیر آمریکا، ژاپن، بریتانیا و چین حبس شده است.
با سایه انداختن خطر خاموشی بر سر کوره‌های قوس الکتریکی کشور، تیم‌ها و شرکت‌های متعددی برای بومی‌سازی این محصول به تکاپو افتادند، اما دستیابی به ساختار دقیق کریستالی، دانسیته بالا و استانداردهای سخت‌گیرانه این صنعت برای همگی آن‌ها با شکست مواجه شد. در همین بن‌بست تکنولوژیک، یک تیم جسور دانشگاهی و دانش‌بنیان موفق شد غیرممکن را ممکن کند و انحصار تولید این ماده را بشکند.
در سومین اپیزود از برنامه تخصصی «کافه متریال»، میزبان دکتر محمدحسین گلمکانی، مدیرعامل شرکت دانش‌بنیان پیشرو پژوهان کربن ققنوس و عضو هیئت علمی گروه مهندسی مواد هستیم. تیمی که توانست با استفاده ۱۰۰ درصدی از مواد اولیه داخل کشور، کک سوزنی با کیفیت را با موفقیت تولید کند.
از تفاهم‌نامه تاریخی تا درهای بسته این دستاورد علمی به قدری حائز اهمیت بود که در دی‌ماه ۱۳۹۷ و در جریان نخستین جشنواره ملی فولاد ایران، یک تفاهم‌نامه سه‌جانبه تاریخی میان مجتمع فولاد خراسان، شرکت فولاد مبارکه و شرکت پیشرو پژوهان کربن ققنوس برای ایجاد چرخه کامل تولید نیدل کک تا الکترود گرافیتی به امضا رسید.
اما داستان این افتخار ملی چرا به تولید انبوه و صنعتی ختم نشد؟ در تیرماه ۱۴۰۲، نیپل گرافیتیِ تولید شده توسط این تیم در کوره LRF مجتمع فولاد خراسان تحت تست عملیاتی قرار گرفت. در حالی که این قطعه در جریان‌های پایین و متوسط (تپ‌های ۸ تا ۴) عملکرد بسیار موفقی داشت و پایداری خود را به عنوان گرید HP ثابت کرد، در تست جریان‌های بالا (تپ ۳ با انرژی ۱۲ مگاوات) دچار شکست شد. کالبدشکافی این تست نشان داد که دلیل این شکست، ضعف در ذات ماده اولیه نبوده است؛ بلکه به دلیل نبود امکانات صنعتی و پخت قطعه در کوره‌های کارگاهی فرسوده رخ داده است.
پس از این اثباتِ کارآمدی، انتظار می‌رفت تولید این محصول به یک کارخانه استاندارد تولید الکترود منتقل شود؛ اما پروژه با انفعال عجیب کارفرما، دست‌اندازهای بوروکراتیک و موانع پنهان مافیای واردات، در حساس‌ترین نقطه متوقف شد.
در این قسمت از کافه متریال، پرونده‌ی مسکوت‌مانده‌ی این تلاش افتخارآمیز را ورق می‌زنیم. آیا پاشنه آشیل صنعت فولاد ایران سرانجام به دست متخصصان داخلی درمان می‌شود، یا دلالان واردات همچنان پیروز این نبرد نابرابر خواهند بود؟
تماشای این مستند-مصاحبه‌ی بی‌پرده را به تمامی مهندسان، دانشجویان و دغدغه‌مندان زیست‌بوم نوآوری و صنعت مواد پیشنهاد می‌کنیم.